Miedze są jednym z charakterystycznych elementów polskiego krajobrazu, ale z roku na rok jest ich coraz mniej. Wraz ze scalaniem gruntów i intensyfikacją rolnictwa znikają nie tylko granice między niewielkimi polami. Z krajobrazu znikają również krzewy, szpalery drzew, skarpy i inne miejsca, które stanowią ważne ostoje dzikiej przyrody. Naukowcy zwracają uwagę, że miedze mają znaczenie nie tylko dla bioróżnorodności, lecz także dla polskiego dziedzictwa kulturowego.
Czym są miedze i dlaczego są ważne?
Miedza to pas nieuprawianej ziemi oddzielający sąsiadujące pola. Przez wieki pełniła przede wszystkim funkcję granicy własności. W Polsce szczególnie charakterystyczny był układ długich i wąskich działek rolnych biegnących równolegle obok siebie. Taki sposób zagospodarowania określa się mianem pól wstęgowych.
Krajobraz pól wstęgowych powstawał stopniowo, wraz z dzieleniem ziemi pomiędzy kolejnych spadkobierców. Przez pokolenia utrwalały się nie tylko granice działek, ale również związane z nimi sposoby gospodarowania i lokalne tradycje.
Jak zwraca uwagę prof. Andrzej Wuczyński z Instytutu Ochrony Przyrody PAN, taki mozaikowy krajobraz jest szczególnie charakterystyczny dla wschodniej i środkowej Polski. Jego elementami są nie tylko miedze, ale także rowy, polne drogi, skarpy, tarasy czy szpalery drzew.
Miedze są ostoją bioróżnorodności
Choć miedze zajmują niewielką powierzchnię w porównaniu z polami uprawnymi, ich znaczenie przyrodnicze jest ogromne. Wynika ono przede wszystkim z tego, że są środowiskiem odmiennym od intensywnie użytkowanych pól.
Badania przeprowadzone przez zespół prof. Wuczyńskiego na Dolnym Śląsku objęły 70 półkilometrowych odcinków pasm śródpolnych. Naukowcy stwierdzili w nich duże zróżnicowanie strukturalne oraz bogactwo flory i fauny, obejmującej między innymi rośliny, mszaki, ptaki i owady.
Miedze jako korytarze ekologiczne
Pasy nieuprawianej ziemi mogą pełnić wiele funkcji. Są między innymi:
- miejscem schronienia zwierząt,
- miejscem rozrodu,
- miejscem żerowania,
- bankiem nasion,
- barierą ograniczającą przemieszczanie się niektórych organizmów,
- korytarzem ekologicznym umożliwiającym przemieszczanie się zwierząt.
Szczególne znaczenie mają w intensywnie użytkowanych krajobrazach rolniczych, gdzie są jednymi z niewielu miejsc pozwalających dzikim organizmom znaleźć odpowiednie warunki do życia. Korzystają z nich między innymi ptaki, bezkręgowce i nietoperze.
Dlaczego miedze znikają?
Głównym powodem zanikania tradycyjnego krajobrazu rolniczego są względy ekonomiczne. Gospodarowanie na bardzo małych działkach jest mniej opłacalne, a współczesne maszyny rolnicze najlepiej sprawdzają się na dużych, otwartych i jednolitych powierzchniach.
Dlatego dochodzi do scalania gruntów. Wąskie działki są łączone w większe pola, a charakterystyczna mozaika różnych upraw ustępuje rozległym powierzchniom obsianym tym samym gatunkiem roślin.
W efekcie znikają również elementy znajdujące się na granicach pól. Oprócz samych miedz mogą to być drzewa, krzewy, skarpy czy inne pasy zieleni. Ich usuwanie oznacza jednocześnie utratę wielu niewielkich siedlisk ważnych dla lokalnej przyrody.
Problem nie jest zresztą wyłącznie polski. Pod koniec XX wieku setki tysięcy kilometrów liniowych elementów krajobrazu usunięto między innymi we Francji, Finlandii i Wielkiej Brytanii.
Miedza to nie tylko przyroda. Ma również znaczenie kulturowe
Znaczenie miedz wykracza poza ochronę przyrody. Przez stulecia były one przede wszystkim symbolami granic własności. Ich przesuwanie mogło prowadzić do wieloletnich konfliktów, a granice pomiędzy gruntami miały szczególne znaczenie w tradycji wiejskiej.
Miedze zajmowały również wyjątkowe miejsce w ludowych wierzeniach. Postrzegano je niekiedy jako przestrzeń magiczną, nieprzekraczalną, a nawet świętą.
W tradycji ludowej pojawiały się opowieści o nadprzyrodzonych istotach związanych z miedzami, w tym o południcy. Wierzono, że może ona straszyć ludzi, powodować choroby czy porywać dzieci pozostawione na granicy pól.
Z czasem dawne wierzenia osłabły, ale symboliczna rola miedz częściowo przetrwała. Przy granicach pól i polnych drogach nadal można spotkać kapliczki i krzyże, a lokalne społeczności często dbają o ich otoczenie.
„Święte M” i miedza
Warto przytoczyć adekwatną, lecz zapomnianą wypowiedź Melchiora Wańkowicza, który wskazywał pięć „świętych M” będących symbolami polskości: Matkę Boską, Mickiewicza, Moniuszkę, Matejkę i miedzę.
To pokazuje, że miedza może być postrzegana nie tylko jako element dawnej techniki gospodarowania, ale również jako część polskiego dziedzictwa kulturowego i krajobrazowego.
Czy można uratować miedze?
Zdaniem prof. Andrzeja Wuczyńskiego ochrona tradycyjnego krajobrazu pól wstęgowych jest możliwa, ale nie może polegać na całkowitym zatrzymaniu rozwoju rolnictwa.
Nie chodzi również o zamienianie współczesnej wsi w skansen. Rolnicy nadal muszą mieć możliwość efektywnego gospodarowania i utrzymywania się z pracy na roli.
Jednym z proponowanych rozwiązań jest wykorzystanie koncepcji „świętych miejsc przyrodniczych” (Sacred Natural Sites). Są to miejsca zachowywane między innymi ze względu na przypisywane im znaczenie kulturowe lub duchowe. Dzięki temu ochrona przyrody może być konsekwencją troski o wartości istotne dla lokalnej społeczności.
Ochrona tradycyjnego krajobrazu rolniczego
Naukowiec wskazuje również na inne rozwiązania, które mogłyby znaleźć zastosowanie w ochronie polskich pól wstęgowych. Należą do nich między innymi:
- program GIAHS Organizacji Narodów Zjednoczonych ds. Wyżywienia i Rolnictwa, służący ochronie tradycyjnych systemów rolniczych,
- OECMs, czyli inne skuteczne obszarowe środki ochrony przyrody,
- wykorzystanie istniejących parków krajobrazowych.
W przypadku parków krajobrazowych możliwe byłoby objęcie ich granicami większej liczby tradycyjnych krajobrazów rolniczych. Ich zaletą jest między innymi działalność edukacyjna oraz możliwość współpracy ze społecznościami lokalnymi.
Ochrona miedz wymaga zmiany myślenia o krajobrazie
Jednym z najważniejszych problemów jest dziś sposób postrzegania miedz. Jeśli są traktowane wyłącznie jako przeszkoda utrudniająca pracę maszyn rolniczych, ich likwidacja może wydawać się naturalnym elementem modernizacji gospodarstw.
Tymczasem miedze pełnią ważne funkcje ekologiczne i krajobrazowe, a jednocześnie są świadectwem wielowiekowej historii polskiej wsi.
Dlatego ich ochrona wymaga znalezienia kompromisu pomiędzy potrzebami nowoczesnego rolnictwa a zachowaniem elementów krajobrazu istotnych dla przyrody i kultury.
Miedze mogą być częścią dziedzictwa Polski
Polski krajobraz rolniczy zmienia się wraz z rozwojem gospodarczym i technologicznym. Nie oznacza to jednak, że wszystkie tradycyjne elementy powinny zniknąć.
Miedze, polne drogi, zadrzewienia i inne pasma śródpolne tworzą sieć niewielkich siedlisk, które mogą mieć ogromne znaczenie dla bioróżnorodności na terenach rolniczych. Jednocześnie są częścią historii i kultury polskiej wsi.
Jak podkreśla prof. Wuczyński, kluczowa może okazać się przede wszystkim zmiana świadomości społecznej. Wąskie pola i biegnące pomiędzy nimi miedze warto postrzegać nie jako niepotrzebny relikt dawnego rolnictwa, lecz jako element krajobrazu, który ma swoją wartość przyrodniczą, kulturową i historyczną.
Dodaj komentarz
Komentarze