Inwazyjne rośliny mogą zmieniać całe ekosystemy, wypierać rodzime gatunki i ograniczać bioróżnorodność. Problem dotyczy również Polski, gdzie część gatunków sprowadzonych pierwotnie jako rośliny ozdobne, miododajne czy użytkowe wydostała się poza ogrody i zaczęła rozprzestrzeniać w środowisku. Dlatego warto wiedzieć, czym różni się roślina obca od gatunku inwazyjnego oraz które rośliny stanowią w Polsce szczególne zagrożenie.
Czym jest inwazyjna roślina?
Samo pochodzenie rośliny spoza Polski nie oznacza jeszcze, że jest ona inwazyjna. Gatunek obcy to organizm występujący poza swoim naturalnym zasięgiem. Wiele takich gatunków może funkcjonować w nowym środowisku bez powodowania istotnych szkód. Niektóre nie są w stanie się utrzymać, inne tworzą niewielkie, stabilne populacje.
Problem pojawia się wtedy, gdy gatunek obcy zaczyna szybko się rozmnażać, zwiększa zasięg występowania i wywiera negatywny wpływ na rodzime ekosystemy.
W polskiej terminologii stosuje się określenie inwazyjne gatunki obce (IGO). Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska definiuje je jako organizmy nierodzime dla danego ekosystemu, które mogą powodować szkody w środowisku, gospodarce lub negatywnie wpływać na zdrowie człowieka.
Gatunek obcy a gatunek inwazyjny
To rozróżnienie jest szczególnie ważne dla właścicieli ogrodów.
Roślina może pochodzić z innego kontynentu i od wielu lat być uprawiana w Polsce, ale nie oznacza to automatycznie, że stanowi zagrożenie dla rodzimej przyrody. Inwazyjność zależy przede wszystkim od wpływu konkretnego gatunku na środowisko oraz jego zdolności do rozprzestrzeniania się.
Dlatego nie można traktować wszystkich roślin obcego pochodzenia jako niebezpiecznych. Problem stanowią te gatunki, które po pojawieniu się w środowisku zaczynają wypierać rodzime organizmy lub zmieniać funkcjonowanie ekosystemów.
Skąd biorą się inwazyjne rośliny w Polsce?
Historia wielu inwazyjnych roślin zaczyna się niewinnie – od ogrodu, parku, uprawy rolniczej albo sprowadzenia rośliny ze względów ozdobnych.
Rośliny mogą być wprowadzane celowo, ale ich nasiona lub fragmenty mogą również przenosić się przypadkowo. Rozwojowi takich procesów sprzyjają handel, transport i turystyka. Nasiona mogą być przewożone wraz z towarem, ziemią czy materiałem roślinnym.
Gatunek, który początkowo występuje wyłącznie w ogrodach, może z czasem pojawić się poza miejscem uprawy. Jeżeli warunki środowiskowe są odpowiednie, zaczyna się rozmnażać i kolonizować nowe obszary.
W Polsce przykładem takiej historii jest barszcz Sosnowskiego. Roślina została sprowadzona i uprawiana na szeroką skalę w dawnych PGR-ach jako roślina przeznaczona między innymi na kiszonkę dla bydła. Obecnie większość jej stanowisk ma charakter spontaniczny, a GDOŚ określa ją jako bardzo inwazyjny gatunek obcy, szeroko rozprzestrzeniony w Polsce.
Dlaczego inwazyjne rośliny są zagrożeniem dla bioróżnorodności?
Rośliny inwazyjne mogą oddziaływać na środowisko na wiele sposobów. Jednym z najważniejszych jest konkurencja z gatunkami rodzimymi.
Szybko rosnąca roślina może zajmować przestrzeń potrzebną rodzimym gatunkom, ograniczać dostęp do światła i zmieniać warunki panujące w siedlisku. Niektóre gatunki wpływają również na właściwości gleby, jej skład chemiczny i mikrobiologię.
W efekcie może dojść do uproszczenia lokalnej roślinności. Zamiast wielu gatunków pojawia się dominujący gatunek obcy, a wraz z nim zmieniają się warunki dla owadów, ptaków i innych organizmów.
GDOŚ wskazuje, że IGO mogą prowadzić do zmniejszania populacji, a nawet eliminowania rodzimych gatunków poprzez konkurencję, zmianę funkcjonowania ekosystemów czy przenoszenie patogenów.
Inwazyjne rośliny mogą zmieniać całe siedliska
Skutki ekspansji nie zawsze ograniczają się do pojedynczego gatunku. Roślina inwazyjna może zmienić warunki funkcjonowania całego siedliska.
Gęste skupiska szybko rosnących roślin mogą ograniczać dostęp światła do niższych warstw roślinności. Zmieniają również strukturę siedliska, konkurują o wodę i składniki pokarmowe oraz mogą wpływać na procesy zachodzące w glebie.
W przypadku roślin wodnych konsekwencje mogą być jeszcze inne. Nadmierny rozwój roślinności na powierzchni zbiornika może ograniczać dopływ światła do wody i zmieniać dostępność tlenu.
Z tego powodu problem gatunków inwazyjnych nie jest wyłącznie kwestią wyglądu krajobrazu. Chodzi o funkcjonowanie całych ekosystemów.
Przykłady inwazyjnych roślin występujących w Polsce
W Polsce występuje wiele obcych gatunków roślin, ale nie wszystkie mają status gatunków inwazyjnych. GDOŚ prowadzi między innymi wykazy gatunków obcych oraz informacje dotyczące gatunków inwazyjnych i sposobów ich rozprzestrzeniania.
Barszcz Sosnowskiego
Barszcz Sosnowskiego (Heracleum sosnowskyi) jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych przykładów inwazyjnej rośliny w Polsce. Pochodzi z rejonu Kaukazu, a do Polski trafił między innymi w związku z dawnymi próbami wykorzystania go w rolnictwie.
Obecnie roślina występuje w wielu częściach kraju. Jest nie tylko problemem przyrodniczym, ale również związanym ze zdrowiem człowieka. GDOŚ zalicza ją do bardzo inwazyjnych gatunków obcych.
Bożodrzew gruczołowaty
Bożodrzew gruczołowaty (Ailanthus altissima) może szybko rosnąć i tworzyć zwarte skupiska, ograniczając rozwój innych roślin. Gatunek był sadzony między innymi ze względu na atrakcyjny wygląd.
Jego silny system korzeniowy może powodować również problemy w infrastrukturze, między innymi poprzez uszkadzanie fundamentów czy kanałów. GDOŚ wskazuje go jako przykład inwazyjnego gatunku obcego występującego w Polsce.
Kolczurka klapowana
Na oficjalnej liście gatunków obcych, dla których GDOŚ przygotowało informacje dotyczące dróg przenoszenia, znajduje się również kolczurka klapowana (Echinocystis lobata).
Przykład ten pokazuje, że problem obejmuje nie tylko efektowne drzewa czy duże rośliny zielne, lecz także gatunki pnące, które mogą szybko zajmować nowe przestrzenie.
Czy każda szybko rozprzestrzeniająca się roślina jest inwazyjna?
Nie. To jedna z najważniejszych informacji.
Roślina może być bardzo ekspansywna, a mimo to nie być gatunkiem inwazyjnym w danym regionie, jeżeli jest tam gatunkiem rodzimym. O statusie inwazyjnym decyduje nie tylko tempo wzrostu czy zdolność do rozmnażania, ale również pochodzenie gatunku i jego wpływ na środowisko.
Dlatego określenia „agresywna”, „ekspansywna” i „inwazyjna” nie powinny być stosowane zamiennie.
To także powód, dla którego ocena inwazyjności musi uwzględniać konkretny obszar. Roślina może stanowić problem w jednym regionie, a w innym nie wykazywać podobnego zachowania.
Co zrobić, aby nie sprowadzać inwazyjnych roślin do ogrodu?
Ogród może być jednym z miejsc, z których roślina przedostaje się do środowiska. Dlatego przed zakupem mniej znanego gatunku warto sprawdzić jego status.
Dotyczy to szczególnie roślin, które łatwo rozmnażają się przez nasiona, rozłogi, kłącza lub fragmenty pędów.
Przed posadzeniem nowej rośliny warto:
- sprawdzić jej pochodzenie i potencjał ekspansji,
- zweryfikować informacje na stronach GDOŚ,
- sprawdzić, czy gatunek znajduje się na wykazach dotyczących IGO,
- nie wyrzucać fragmentów roślin do środowiska,
- nie przenosić ziemi zawierającej kłącza lub nasiona nieznanych gatunków,
- wybierać rośliny odpowiednie dla lokalnych warunków.
Szczególną ostrożność należy zachować w przypadku roślin, które są łatwe w uprawie, szybko rosną i intensywnie się rozmnażają.
Jak ograniczać rozprzestrzenianie gatunków inwazyjnych?
W przypadku gatunków inwazyjnych ważne jest zapobieganie ich dalszemu rozprzestrzenianiu. Jest ono często łatwiejsze i mniej kosztowne niż próba całkowitego usunięcia dobrze zadomowionej populacji.
Polskie przepisy dotyczące IGO określają zasady postępowania z gatunkami stwarzającymi zagrożenie dla Unii Europejskiej lub Polski. GDOŚ udostępnia również informacje dotyczące dróg przenoszenia poszczególnych gatunków oraz sposobów reagowania na ich pojawienie się.
Ważne jest także szybkie reagowanie na nowe stanowiska. Im wcześniej zostanie wykryta niewielka populacja, tym większa jest szansa na ograniczenie jej dalszej ekspansji.
Inwazyjne rośliny to problem także dla polskich ogrodów
Nie oznacza to konieczności rezygnowania ze wszystkich roślin pochodzących z innych części świata. Kluczowe jest rozpoznanie, które gatunki mogą stanowić zagrożenie dla lokalnej przyrody.
W Polsce szczególnie istotne jest monitorowanie gatunków takich jak barszcz Sosnowskiego, bożodrzew gruczołowaty czy inne rośliny uwzględnione w wykazach dotyczących gatunków obcych i inwazyjnych.
Ochrona bioróżnorodności zaczyna się również w ogrodzie. Rozsądny wybór roślin, niedopuszczanie do ich niekontrolowanego rozprzestrzeniania oraz reagowanie na pojawienie się gatunków inwazyjnych mogą ograniczyć presję, jaką wywierają one na rodzime ekosystemy.
Dodaj komentarz
Komentarze